Tác phẩm văn học

Gió chiều thổi đám tre tơi tả. Nắng Tây gay gắt soi đến nửa thềm. Thằng Dần cái Tý thôi không ăn khoai, lải nhải vừa van vừa khóc. Cái Tỉu bú đã lưng dạ, hớn hở ngảnh ra cười đùa. Chị Dậu lại càng rũ rợi. Chống tay lên trán, chị như nghĩ ngợi phân vân. Một lúc sau, chị đứng phắt dậy với cái dáng điệu quả quyết:

Thoáng thấy mẹ về đến cổng thằng Dần mừng nhẩy chân sáo: - U đi đâu từ lúc non trưa đến giờ? Có mua được gạo hay không? Sao u lại về không thế? Cái Tý ở trong cửa bếp sa sả mắng ra:

Hương trưởng, Tộc biểu, những người vô sự lẻ tẻ đứng dậy cố dìu Lý cựu về nhà. Chỉ còn mấy ông chức dịch đương thứ phải ở lại đây lo lắng việc thuế. Chị Dậu chờ cho tan cơn ồn ào, mới dám rón rén bước lại nói với lý trưởng - Thôi con lạy ông! Xin ông hãy tạm tha trói nhà con một lúc, để nhà con ký vào văn tự, con mới có tiền đóng sưu

Vừa nói cậu Cơ vừa đùng chạy lại, giơ thẳng cánh tay tát đánh bốp vào mặt anh Dậu một cái. Và, mắm môi, mắm lợi, cậu thét: - Mày đi kiện đi, ông xem! Bây giờ vẫn chửa nộp sửu, còn chực sinh sự với ông à? Anh Dậu chết điếng người đi. Nước mắt chảy ra như mưa, anh sẽ đập đầu vào bức chấn song và kêu: - Trời đất ơi! - cha mẹ ơi! Thân tôi sao mà nhục đến thế này? Nào tôi có định kiện tong gì ai cho cam!

Bóng cây ngã đến gần đường bao lan. Mặt trời chênh chếch nhòm vào gốc đa, gốc gạo. Những con trâu, bò bị bắt và bị ký giam chỏng gọng nằm dưới ánh nắng, uể oải nhai những rễ khoai hoặc cỏ héo của chủ ban cho. Một lũ đàn bà chờ đợi nộp thuế, lê la ngồi khắp thềm đình.

Bà Nghị chỉ tay quát thằng nhỏ lấy nước. Bà uống một hớp dấp giọng rồi hỏi chị Dậu: - Thế nào mày nghĩ tao nói có đúng hay không? Chị Dậu dơm dớm nước mắt:

Bước vào khỏi cổng thôn Ðoài, đã thấy nhà ông Nghị Quế. Nó là một đám bung xung nhọn như ngọn tháp, hùng dũng úp trên đoàn bịch vừa đồ sộ, dường như phô nhà mình thóc để hàng bốn, năm mùa.

Con chó cái nằm ở gậm phản bỗng chốc vẫy đuôi rối rít, tỏ ra dáng bộ vui mừng. Anh Dậu lữ thử từ cổng tiến vào với cái vẻ mặt xanh ngắt và buồn rứt như kẻ sắp bị tù tội. Cái Tý, thằng Dần cùng vỗ tay reo: - A! Thầy đã về! A! Thầy đã về!...

Nếp nhà tranh lủn củn nấp dưới rặng tre là ngà, lặng lẽ úp lấy khu đất dề thành và kín đáo náu trong một con xóm cuối làng Ðông xá, đứng xa ngó lại, có thể lầm với nơi nhốt lợn hay chứa tro, đó là nhà của Nguyễn Văn Dậu.

Mõ cá trên cột đình lạ há miệng nhận những cây dùi giận dữ. Trống cái dưới xá đình lại lỳ mặt chịu những cái nện phũ phàng. Vừa dứt hồi vang của những tiếng mõ, tiếng trống bị những lũy tre ngăn cản phải lật trở lại, Lý trưởng liệng dùi trống xuống sân đình và quát một cách a dáng ra phết:

Bắt đầu từ gà gáy một tiếng, trâu bò lục-tục kéo thợ cầy đến đoạn đường phía trong điếm tuần. Mọi ngày, giờ ấy, những con-vật này cũng như những người cổ cầy, vai bừa kia, đã lần-lượt đi mò ra ruộng làm việc cho chủ. Hôm nay, vì cổng làng chưa mở, chúng phải chia quãng đứng rải-rác ở hai vệ đường, giống như một lũ phu vờ chờ đón những ông quan lớn.

Em từ giã dải bờ đất khách Để trở về chốn cũ xa xôi Trong giây phút buồn đau nhớ mãi Đứng trước em anh mặc lệ rơi

Xuyên những làn sương gợn sóng Mảnh trăng mờ ảo chiếu qua Buồn dải ánh vang lai láng Trên cánh đồng buồn giăng xa

Băng giá và mặt trời, ngày tuyệt đẹp. Còn ngủ ư, ơi người bạn diễm kiều? – Dậy đi em, hỡi người đẹp thương yêu Mở đôi mắt còn say nồng mệt mỏi;

Tôi bỗng thấy một bông hoa khô úa Quên trong trang sácg, đã bay hương Từ đó lòng tôi bao chan chứa Tràn ngập niềm mơ ước lạ thường:

Vĩnh biệt lá thư tình! Thôi vĩnh biệt: Ý nàng đây. Sao ta mãi phân vân? Bàn tay ta sao mãi chẳng muốn buông Niềm vui sướng của ta cho ngọn lửa?…

Người đẹp ơi! Nàng đừng hát nữa Những bài Gruzi buồn bã xót xa: Khiến lòng tôi lại càng tưởng nhớ Cuộc đời xưa và một bến bờ xa.

Em cần anh như biển xanh cần sóng. Có mặt biển nào yên lặng được đâu anh. Em yêu anh bởi vì anh là nắng. Có hạt sương nào thiếu nắng lại long lanh.

Em bảo: “Anh đi đi” Sao anh không đứng lại ? Em bảo: “Anh đừng đợi” Sao anh vội về ngay?

Còn lại gì cho em trong tên gọi Sẽ chết đi như tiếng dội buồn thương Của ngọn sóng vỗ bờ xa mòn mỏi Như rừng sâu tiếng vọng giữa đêm trường.