Cảm hoài thi (Đỗ Mục)

Cảm hoài thi
Cao, Văn hội Tuỳ quý,
Đề kiếm tuân thiên ý
Phù trì vạn đại nhân,
Bộ sậu Tam Hoàng địa.
Thánh vân kế chi thần,
Thần nhưng dụng văn trị.
Đức trạch chước sinh linh,
Trầm hàm huân cốt tuỳ.
Mao đầu kỵ Ky vỹ,
Phong trần Tô môn khởi.
Hồ binh sát Hán binh,
Thi mãn Hàm Dương thị.
Tuyên Hoàng tẩu hào kiệt,
Đàm tiếu khai trung bĩ.
Bàn liêu lưỡng Hà gian,
Tẩn manh chung bất nhị.
Hào vi tinh binh xứ,
Tề, Sái, Yên, Triệu, Nguỵ.
Hợp hoàn thiên lý cương,
Tranh vi nhất gia sự.
Nghịch tử giá lỗ tôn,
Tây lân sính đông lý.
Cấp nhiệt đồng thủ túc,
Xướng hoạ như cung chuỷ
Pháp chế tự tác vi,
Lễ văn tranh tiếm nghĩ.
Áp giai ly đấu giác,
Hoạ ốc long giao vĩ.
Thự chỉ nhật thế danh,
Phân tài thường xưng tứ.
Khô hoàng hàm vạn tầm,
Liễu thản luỹ thiên trĩ.
Thệ tương phó sàn tôn,
Huyết tuyệt nhiên phương dĩ.
Cửu miếu trượng thần linh,
Tứ hải vi thâu uỷ.
Như hà thất thập niên,
Hãn hách hàm tu sỉ.
Hàn, Bành bất tái sinh,
Anh, Vệ giai vi quỷ.
Hung môn trảo nha bối,
Nhương nhương như nhi hý.
Luỹ thánh đản nhật hu,
Khổn ngoại tương thuỳ ký?
Đồn điền sổ thập vạn,
Đê phòng thường nhiếp chuý.
Cấp chinh cản quân tu,
Hậu phú tư hung khí.
Nhân huy hoạ nhất pháp,
Thả trục tuỳ thời lợi.
Lưu phẩm cực mông mang,
Võng la tiệm ly thỉ.
Di Địch nhật khai trướng,
Lê nguyên dũ tiều tuỵ.
Mạc hĩ viễn thái bình,
Tiêu nhiên tận phiền phí.
Chí ư Trinh Nguyên mạt,
Phong lưu tư ỷ mi.
Nan cực thái tuần lai,
Nguyên Hoà thánh thiên tử.
Nguyên Hoà thánh thiên tử,
Anh minh đãng võ thượng.
Mao tỳ phú cung điện,
Phong chương trán duy trướng.
Ngũ lữ bát hùng nhi,
Mộng bốc dong chân tướng.
Bột vân tẩu oanh đình,
Hà Nam nhất bình đãng.
Kế ư Trường Khánh sơ,
Yên, Triệu chung dư cưỡng.
Huề thê phụ tử lai,
Bắc khuyết tranh đốn tảng.
Cố lão phủ nhi tôn,
Nhữ sinh kim hữu vọng.
Như ngạnh hầu thượng ải,
Phụ trọng lực vị tráng.
Toạ ác vô kỳ binh,
Thôn chu lậu sơ võng.
Cốt thiêm Kế Thản sa,
Huyết trướng Hô Đà lãng.
Chỉ vân đồ hữu chinh,
An năng vấn vô trạng?
Nhất nhật ngũ chư hầu,
Bôn vong như điểu vãng.
Thủ chi nan thế thiên,
Thất chi dị phản chưởng.
Thương nhiên Thái Hàng lộ,
Tiễn tiễn hoàn trăn mãng.
Quan Tây tiện nam tử,
Thệ nhục lỗ bôi canh.
Thỉnh sổ hệ lỗ sự,
Thuỳ kỳ vi ngã thính?
Đãng đãng càn khôn đại,
Đồng đồng nhật nguyệt minh.
Sất khởi Văn, Võ nghiệp,
Khả dĩ khoát hồng minh.
An đắc phong vực nội,
Trường hữu Hỗ, Miêu chinh.
Thất thập lý bách lý,
Bỉ diệc hà thường tranh?
Vãng vãng niệm sở chí,
Đắc tuý sầu tô tỉnh.
Thao thiệt nhục tráng tâm,
Khiếu hôn vô trợ thanh.
Liêu thư cảm hoài vận,
Phần chi di Giả Sinh.



Dịch nghĩa
Cao, Văn gặp lúc nhà Tuỳ cuối đời (bạo ngược),
Đã tuốt kiếm tuân theo ý trời được thiên hạ.
Chăm lo trăm họ,
Như thời Tam Hoàng xưa.
Vua thần kế vị vua thánh,
Vua thần dùng văn hoá cai trị dân.
Rót ân huệ cho khắp chúng dân,
Dân thấm nhuần ơn tới xương tuỷ.
Nhưng rồi đầu sao Mao cưỡi lên đuôi sao Ky,
Gió bụi nổi lên ở cửa Tô (thành Phạm Dương).
Quân Hồ giết quân Hán,
Xác chết nằm đầy thành phố Hàm Dương.
Người tài giỏi trốn tránh Tuyên Hoàng,
Đàm tiếu phát sinh vì chuyện này.
An & Sử còn chiếm Hà Nam, Hà Bắc,
Thì mầm mống chiến tranh vẫn chưa dứt.
Hô hào lập khu tinh binh,
Tề, Sái, Yên, Triệu, Nguỵ thi nhau củng cố lực lượng.
Liên hợp thành vòng, biên cương dài cả ngàn dặm,
Cát cứ đất đai làm của riêng cho nhà mình.
Con phản nghịch lấy cháu giặc,
Bọn bên tây cưới lũ bên đông.
Gặp nguy khốn chúng giúp nhau như tay chân,
Hoà hợp như âm cung với chuỷ.
Chúng tự chế ra pháp luật,
Văn tế lễ tiếm dụng như trong cung đình.
Đầu thềm đặt tượng ly có sừng,
Phòng ốc vẽ rồng quấn đuôi nhau.
Công văn ấn ký ngày càng đổi danh xưng,
Cho ai tài vật thì kêu là “ban” (như thiên tử).
Hào khô cho đào hàng vạn tầm,
Tường thành cho xây cả ngàn trĩ.
Thề sẽ trao cho con cháu hèn kém,
Cho tới khi hết người nối dõi mới thôi.
Cũng lập chín miếu để thờ tổ tiên,
Của cải từ bốn phương tải về chất đống.
Cứ như thế đã bảy chục năm nay,
Thấy mà đỏ mặt xấu hổ, mồ hôi vã ra.
Hàn, Bành không sống lại,
Người mang tước An, Vệ đã ra ma cả rồi.
Bọn võ quan trong triều,
Nhung nhúc như lũ trẻ ham chơi.
Các vua cả ngày than thở,
Việc bên ngoài không biết phó thác cho ai?
Đồn điền bắt lính thú canh tác lập cả chục vạn cái,
Cứ lo sợ bị vỡ đê.
Thu thuế gấp cho kịp với nhu cầu quân đội,
Đánh thuế cao đặng còn mua vũ khí.
Việc này làm tổn hại chính sách,
Nhưng được cái thuận lợi trước mắt.
Phẩm chất các quan cực kỳ tạp nhạp,
Kỷ cương dần dần lỏng lẻo.
Tộc Di Địch ngày một bành trướng,
Dân đen ngày càng xơ xác.
Cuộc sống thái bình còn xa vời vợi,
Dân lo buồn vì vua quan chi tiêu thái quá.
Cho tới cuối niên hiệu Trinh Nguyên,
Vẫn còn chi tiêu cho lụa là xa xỉ.
Gian nan cùng cực thì cũng đến hồi thái lai,
Vua thánh thời Nguyên Hoà (Đường Hiến Tông lên ngôi).
Vua thánh thời Nguyên Hoà,
Là bậc anh minh thần võ.
Cho lợp cỏ trên cung điện,
Tấu chương giải quyết rất nhiều trong duy trướng.
Dùng các dũng tướng trẻ trong quân đội,
Bắt chước người xưa đoán mộng mà tìm ra tướng tài.
Như sấm sét rền vang xua tan đám mây ùn,
Một trận dẹp yên được phiên trấn ở Hà Nam.
Kế đến năm đầu Trường Khánh (821),
Phiên trấn đất Yên và đất Triệu cuối cùng cũng phải cuốn gói.
Chúng tự dẫn vợ dắt con,
Đến trước cửa bắc kinh thành tranh nhau dập trán.
Vì thế, các bô lão gọi con cháu lại an ủi rằng:
“Nay các ngươi được sinh ra với đầy hy vọng”.
Nhưng rồi các vua kế tiếp như mắc xương cá trong cổ họng hẹp,
Muốn mang nặng mà chưa đủ sức.
Tướng soái ngồi trong trướng mà không có binh sĩ giỏi,
Cá lớn nuốt được thuyền mà lưới thưa nên để lọt lưới.
Xương lại rơi thêm trên bãi sông Kế Thản,
Máu lại trương lên trong sóng nước sông Hô Đà.
Vua chỉ ra lệnh suông đi đánh dẹp,
Mà không hỏi kết quả ra sao?
Nên chỉ trong một ngày năm phiên trấn đã quy hàng,
Xa chạy cao bay như chim sổ lồng.
Bắt chúng lại khó như bắc thang lên trời,
Mà đất mất do chúng đoạt lại dễ như trở bàn tay.
Đường đi núi Thái Hàng thảo phạt chúng xanh um,
Quanh co đầy những cỏ gai sắc.
Ta chỉ là một chàng trai nhỏ mọn ở đất Quan Tây,
Thề lóc thịt giặc nấu bát canh ăn.
Muốn trình bày vài cách bắt trói giặc,
Nhưng không biết có ai muốn nghe chăng?
Vũ trụ bao la quang đãng,
Mặt trời mặt trăng chiếu sáng lồng lộng.
Như kêu gọi Văn Vương, Võ Vương đứng lên lập nghiệp,
Có thể thông suốt tới biển lớn ở phương đông.
Khi được phong đất rồi,
Phải trường kỳ chinh phạt rợ Hỗ, rợ Miêu.
Bảy chục dặm,
Một trăm dặm tranh giành mà làm gì?
Thường khi nhớ tới việc này,
Lại uống say để buồn khi tỉnh rượu.
Giấu lưỡi không dám nói gì thì hùng tâm cảm thấy nhục,
Muốn kêu trước cửa vua thì không có người tâu giùm.
Nay viết bài thơ cảm hoài này,
Đốt xuống suối vàng cho Giả Sinh.