→ Bài thơ được viết theo thể thơ thất ngôn bát cú Đường luật.

Các cặp câu sử dụng phép đối là:

• Câu 3 – 4:
  Đêm thanh hớp nguyệt nghiêng chén,
  Ngày vắng xem hoa bợ cây.

• Câu 5 – 6:
  Cây rợp chòi cành, chim kết tổ,
  Ao quang mấu ấu, cá nên bầy.

• Câu 7 – 8:
  Ít nhiều tiêu sá ẩn long ngoài thế,
  Năng tự hàm nhàn yên đẹp thú này.

• Biện pháp tu từ: Ẩn dụ và hoán dụ.

• Hiệu quả:
  Câu thơ “Cảnh tựa chùa chiền, lòng tựa thầy” gợi lên không gian thanh tịnh như chốn cửa Phật, đồng thời thể hiện tâm hồn tác giả thanh cao, thoát tục, hướng tới sự an nhiên, tĩnh tại.

Đêm thanh hớp nguyệt nghiêng chén,
Ngày vắng xem hoa bợ cây.

→ Hai câu thơ cho thấy cuộc sống ung dung, nhàn nhã, hòa hợp với thiên nhiên của Nguyễn Trãi. Ông tìm niềm vui trong những thú vui tao nhã như uống rượu dưới trăng, ngắm hoa ban ngày, thể hiện một tâm thế an nhiên, tự tại.

Cây rợp chòi cành, chim kết tổ,
Ao quang mấu ấu, cá nên bầy.

→ Cảnh thiên nhiên hiện lên trù phú, yên bình, đầy sức sống. Cây cối xanh tốt, chim chóc làm tổ, cá tụ bầy đông đúc, tạo nên bức tranh thiên nhiên hài hòa, sinh động và thanh bình.

→ Nghệ thuật đối chỉnh, cân xứng làm nổi bật vẻ đẹp của thiên nhiên và sự hài hòa trong cuộc sống. Qua đó, thể hiện tâm hồn yêu thiên nhiên, yêu cuộc sống, thanh cao và hướng nội của Nguyễn Trãi – một con người dù rời xa chốn quan trường nhưng vẫn giữ được sự an nhiên và trong sạch.

Bài thơ Ngôn chí, bài 10 đã khắc họa rõ nét vẻ đẹp dung dị trong con người Nguyễn Trãi. Ông chọn cho mình cuộc sống ẩn dật, hòa hợp với thiên nhiên, tìm niềm vui trong những điều bình dị như uống rượu dưới trăng, ngắm hoa, ngắm cảnh. Thiên nhiên trong thơ ông không chỉ đẹp mà còn gắn bó mật thiết với đời sống con người. Qua đó, ta thấy một Nguyễn Trãi thanh cao, yêu thiên nhiên, yêu cuộc sống, luôn giữ được tâm hồn trong sáng và an nhiên giữa cuộc đời nhiều biến động.